Wstecz Samotni seniorzy niewidoczni dla gmin. Wnioski z raportu NIK
Seniorów przybywa, systemowego wsparcia – nie
Kontrola NIK objęła 19 gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w całej Polsce, analizie zostały poddane lata 2022–2025. Wynik kontroli pokazuje, że mimo postępującego starzenia się społeczeństwa, systemowe rozpoznawanie potrzeb osób starszych w badanych jednostkach było na niskim poziomie. Choć udział mieszkańców po 60. roku życia w skontrolowanych gminach rósł z roku na rok i sięgał już 20-30% populacji, tylko dziewięć z dziewiętnastu samorządów miało odrębny program wsparcia skierowany właśnie do seniorów.
Samotni seniorzy niewidoczni dla systemu
W żadnej z kontrolowanych jednostek nie opracowano systemu identyfikacji samotnych osób starszych ani nie prowadzono odrębnej bazy danych dotyczącej ich sytuacji. Ośrodki pomocy społecznej koncentrują się na osobach, które już są w systemie – czyli tych, które same zgłosiły potrzebę pomocy albo zostały wskazane przez rodzinę lub inną instytucję. Ci, którzy nie potrafią lub nie chcą prosić o wsparcie, pozostają praktycznie niewidoczni dla systemu i nie są brani pod uwagę przy planowaniu przyszłego wsparcia.
Ponad 12% gmin nie zapewnia podstawowej opieki
Skala problemu widoczna jest szczególnie na terenach wiejskich. Według danych NIK w ponad 12% gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w całej Polsce w ogóle nie świadczono seniorom usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. To oznacza, że osoby starsze mieszkające samotnie – bez wsparcia w codziennych czynnościach takich jak przygotowanie posiłku, higiena czy przyjmowanie leków – nie mają gdzie szukać pomocy, jeśli nie mogą liczyć na rodzinę.
Procent gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w poszczególnych województwach nieoferujących seniorom usług w miejscu zamieszkania, wynikających z ustawy o pomocy społecznej. Źródło: opracowanie NIK na podstawie danych uzyskanych od wojewodów/nik.gov.pl
Środki finansowe są, ale docierają zbyt późno
Wydatki skontrolowanych gmin na opiekę nad seniorami w badanym okresie systematycznie rosły. Najwięcej środków – około 34,3 mln zł – przeznaczono na funkcjonowanie domów dziennego pobytu i klubów samopomocy, z czego 4,9 mln zł pochodziło z programu wieloletniego Senior+. Na usługi opiekuńcze świadczone w miejscu zamieszkania wydano około 27 mln zł, z czego niemal 53% pokrył program Opieka 75+, z którego korzystało 13 z 19 skontrolowanych gmin.
Problemem jest opóźnione przekazywanie dofinansowania gminom – najczęściej dopiero w drugiej połowie roku – co utrudnia terminowe zatrudnianie specjalistów, ogranicza ciągłość opieki nad seniorami oraz uniemożliwia skuteczne planowanie działań. W niektórych przypadkach prowadziło to do przerw w świadczeniu usług lub zmuszało gminy do czasowego finansowania programów z własnego budżetu, w oczekiwaniu na refundację.
Inne nieprawidłowości
NIK zwraca uwagę także na:
- nieprecyzyjne dokumentowanie usług opiekuńczych,
- brak formalnego monitoringu jakości świadczonego wsparcia,
- przypadki niezatrudniania wymaganych przepisami specjalistów.
Brak zainteresowania rozwijaniem usług środowiskowych
Z ustaleń kontroli – badań ogólnych i ankiet – wynika, że najskuteczniejszą formą opieki nad osobami starszymi są usługi środowiskowe, takie jak mieszkania chronione, rodzinne domy pomocy czy domy dziennego pobytu. Mimo to samorządy nie są zainteresowane ich rozwijaniem, choć liczba seniorów wciąż rośnie.
Przeczytaj także
Starzenie się społeczeństw to jedno z największych wyzwań współczesnych państw. W większości krajów świata rośnie liczba osób starszych, a wraz z nią zapotrzebowanie na długoterminową opiekę i wsparcie.
Fot. Magnific