Obywatele powracający

Te kilka listów uświadomiło mi, jak bardzo ułomny jest system pomocy postpenitencjarnej, jeśli więźniowie szukają dla siebie pracy na wolności wysyłając listy do przypadkowych podmiotów – fundacja nie zajmowała się pomocą postpenitencjarną, nie tworzyła miejsc pracy, nie prowadziła też żadnych innych działań, które sugerowałyby, że może być właściwym adresatem podań o pracę dla byłych więźniów. Najwyraźniej po prostu w tym konkretnym zakładzie karnym, nadawcy listów do nas byli pod opieką wychowawcy na tyle przejętego ich dalszym losem, że sam trochę po omacku wyszukiwał w internecie organizacje, do których mogą pisać w desperackiej nadziei, że jak wyjdą po odbyciu zasłużonej kary, ktoś im pomoże wrócić do społeczeństwa. Jak może wyglądać wsparcie w resocjalizacji, zarówno na poziomie systemowym, jak i bardzo jednostkowym? Przedstawiam kilka innowacji społecznych z innych państw, które wydały mi się inspirujące. 

Jednym z wyzwań, z którymi mierzy się po wyjściu na wolność były więzień, który chce zacząć nowe życie, jest oczywiście znalezienie pracy, zwłaszcza jeśli nie ma wyuczonego zawodu lub doświadczenia wystarczającego do podjęcia pracy mimo kilkuletniej przerwy na odsiadkę. Nawet więzienia umożliwiające pracę podczas odbywania kary mają ograniczone możliwości przygotowania więźniów do nowego zawodu, zwłaszcza takiego, w którym łatwo będzie im znaleźć pracę na wolności. Z pomocą może przyjść wirtualna rzeczywistość, w wielu więzieniach wykorzystywana już w celach wychowawczych i terapeutycznych. 

Projekt VISION (Visualising the Future Through Training) wykorzystuje wirtualną rzeczywistość do kształcenia odbywających karę więźniów w zawodach, które będą mogli wykonywać na wolności. Wykorzystanie wirtualnej rzeczywistości angażuje osadzonych dużo bardziej niż lekcje teoretyczne, pozwala też przeprowadzać szkolenia zawodowe nawet w placówce niewyposażonej w odpowiednie warsztaty pracy, na których można nowo nabywane umiejętności ćwiczyć. Wyposażony w odpowiedni sprzęt do VR „uczeń” w specjalnej aplikacji VISION „widzi” cały swój warsztat pracy i może symulować wszystkie czynności, które powinien wykonywać realizując poszczególne zadania. Aplikacja pozwala zdobywać konkretne umiejętności z czterech obszarów kuchni i hotelarstwa: gotowania, piekarnictwa i cukiernictwa, higieny i bezpieczeństwa w kuchni oraz asystenta cateringowego. A to wszystko bez konieczności wyposażenia więzienia w sprzęt kuchenny i wszystko to, co w niewirtualnej rzeczywistości byłoby niezbędne do zdobywania niezbędnych w kuchni umiejętności. Podobna technika może być wykorzystana do nauki i ćwiczenia wielu różnych czynności przy stosunkowo niewielkich wymaganiach organizacyjnych – wystarczy sprzęt do VR i specjalnie przygotowana aplikacja, żeby więzień mógł zdobywać nowe umiejętności nawet nie opuszczając własnej celi.

Zobacz więcej: https://www.visionvrproject.org

Wirtualna rzeczywistość ma w więziennictwie wiele zastosowań. Amerykańska organizacja Creative Acts w swoim programie Re-entry wykorzystuje ją do oswajania więźniów skazanych na wieloletnie wyroki z nową powięzienną rzeczywistością i światem, który będzie dla nich zupełnie inny od tego, który znali rozpoczynając odbywanie kary. Więźniowie, którzy w więzieniu spędzili kilkanaście, czy nawet więcej lat, nie są przygotowani do funkcjonowania na wolności, nie tylko jeśli chodzi o normalne ludzkie interakcje poza hierarchicznym i precyzyjnie zorganizowanym systemem penitencjalnym, często po prostu nie wiedzą jak się poruszać w dużo bardziej zaawansowanym technologicznie świecie niż ten, który zapamiętali. Wirtualna rzeczywistość pozwala im oswajać się z tą niewirtualną, która czeka na nich za więziennymi bramami. Dzięki wirtualnej rzeczywistości podróżują, uczą się korzystać z nieznanych im wcześniej urządzeń, wchodzą w typowe dla wolnościowego życia interakcje, doświadczają przy tym emocji, które następnie mogą przepracować – wszystko to ma pomóc im odnaleźć się w nowych realiach.

W 1981 zakonnica Pauline Quinn przyprowadziła do jednego z kobiecych więzień swojego psa, licząc, że kontakt ze zwierzęciem będzie mieć pozytywny wpływ na więźniarki, które często oprócz kryminalnej przeszłości mają za sobą także poważne traumy, doświadczenie przemocy ze względu na płeć i różnego rodzaju problemy psychiczne. Dzisiaj zainicjowany przez nią program to Prison Pet Partnership, czyli profesjonalne, zakończone stosownymi certyfikatami kursy pozwalające więźniarkom zdobyć kwalifikacje niezbędne do wykonywania zawodu opiekunki psa, groomerki lub osoby szkolącej psy asystujące na potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Więźniarki podczas odbywania kary nie tylko uczą się nowych zawodów, ale także wykonują je na miejscu, bo więzienie oferują klientom z zewnątrz własne usługi opieki nad zwierzętami, pielęgnacji, groomingu, szkolenia a także przygotowywania do adopcji. Po zakończeniu odbywania kary, byłe więźniarki mogą kontynuować pracę w nowym zawodzie, bo nie wiąże się on z dużymi wydatkami na start i może być wykonywany samodzielnie na własny rachunek. Według danych organizacji, po zakończeniu programu do recydywy w ciągu trzech lat od wyjścia na wolność powróciło mniej niż 3% jego uczestniczek, podczas gdy wskaźnik ten w stanie Waszyngton wynosi aż 22,2%. 

Czytaj więcej: https://www.prisonpetpartnership.org

Czy kryminalne doświadczenie przestępcy da się wykorzystać do przeciwdziałania przestępczości, jemu samemu ułatwiając powrót do społeczeństwa? Z takiego założenia wyszli wykładowcy i studenci wzornictwa użytkowego z Design Against Crime Research Lab przy London University of Art Central Saint Martins, którego misją zapobieganie przestępstwom poprzez wspólne z więźniami projektowanie przedmiotów użytkowych i przestrzeni publicznej tak, aby znacznie utrudniały działanie sprawcom przestępstw. W ramach projektu Makeright więźniowie projektują „antykradzieżowe” torebki, które są nie tylko odporne na złodziei, ale także wystarczająco ładne, żeby znaleźli się na nie kupcy – torebki są sprzedawane, a cały zysk ze sprzedaży jest przekazywany na cele charytatywne. W pracy nad projektami ważny jest nie tylko materialny (i finansowy) efekt końcowy, ale także sam proces projektowania. Wykorzystywana do tego metoda design thinking zakłada tworzenie persony – wyobrażonego użytkownika projektowanego produktu, a tworząc personę więźniowie muszą sobie nie tylko wyobrazić, ale też wczuć się w potencjalną ofiarę kradzieży, co z kolei jest bardzo ważne w procesie ich resocjalizacji. Zaangażowanie doświadczonych projektantów, którzy prowadzą więźniów przez proces twórczy zwieńczony stworzeniem produktu mającego bardzo praktyczne zastosowanie sprawia, że kreatywność, którą więźniowie wykorzystywali do popełniania przestępstw, mogą równie skutecznie wykorzystać do zapobiegania im, częściowo spłacając swój dług wobec społeczeństwa i odzyskując poczucie przynależności do niego. 

Link do strony: https://www.arts.ac.uk/colleges/central-saint-martins/stories/makeright-designs-potential-in-prison

Prison Enterpreneurship Program to organizacja, której celem jest wyzwalanie, inspirowanie i wspieranie przedsiębiorczości więźniów, którzy uczestniczą w szkoleniach rozwijających ich kompetencje społeczne, interpersonalne oraz biznesowe – wszystko, co będzie im potrzebne do rozwijania własnego biznesu. Wsparcie zaczyna się w więzieniu, ale jest kontynuowane także po jego opuszczeniu – organizacja oferuje byłym więźniom pomoc w zakwaterowaniu, transporcie, zatrudnieniu, pomaga im w uruchomieniu i prowadzeniu własnego biznesu, a dzięki środkom od sponsorów i darczyńców udziela byłym więźniom pożyczek na rozwój ich własnych biznesów. W 2019 roku PEP utworzył Entre Capital – fundusz pożyczkowy dostępny wyłącznie dla „powracających obywateli” (tak w niestygmatyzującym języku organizacja nazywa byłych więźniów), pomagając im zrealizować własne pomysły. Entre Capital oferuje edukację w zakresie przedsiębiorczości, udogodnienia kredytowe i obsługę kredytową firmom należącym do byłych więźniów.

Czytaj więcej: https://www.pep.org/about-us/