Wokół wsparcia osób w kryzysie bezdomności

Praca z organizacjami pozarządowymi daje ogromny przywilej poznawania tych obszarów rzeczywistości, których większość z nas – na swoje szczęście – nigdy nie będzie mieć okazji doświadczyć we własnym życiu. Przygotowując i prowadząc zorganizowane przez Fundację Stocznia spotkanie sieciujące „Innowacje społeczne działające w obszarze bezdomności” miałam okazję nie tylko poznać innowatorki i innowatorów, którzy w różny sposób próbują uczynić lepszym życie osób w kryzysie bezdomności, ale przede wszystkim mogłam kolejny raz przekonać się, jak bardzo ograniczone jest moje pojęcie o tym wycinku rzeczywistości. I choć trudno mi sobie dzisiaj wyobrazić okoliczności, w których sama musiałabym się zmierzyć z bezdomnością, to jeszcze trudniej – że bym sobie z tym poradziła. Osobie niemającej bezpośredniej styczności z osobami w kryzysie bezdomności łatwo założyć, że system wsparcia w wychodzeniu z bezdomności istnieje, bo są przecież schroniska i organizacje, a jeśli ktoś mimo wszystko żyje na ulicy, to jest to jego własny wybór (i wina).

Prawdopodobnie to, co napisałam wyżej – że trudno mi sobie wyobrazić okoliczności, które by mnie „wypchnęły” w bezdomność – jest świadectwem mojego braku pokory wobec życia. Leszek Budrewicz – legenda wrocławskiej opozycji antykomunistycznej, pierwszy redaktor naczelny dolnośląskiego wydania „Gazety Wyborczej”, pisarz, poeta, dziennikarz, został osobą bezdomną w 2000 roku, gdy w wyniku niefortunnego splotu rodzinno-zawodowych okoliczności, bank zajął mu mieszkanie kupione za duży kredyt w czasach, gdy przyszłość wydawała mu się bezpieczna i przewidywalna. Jeśli istnieją okoliczności, które mogą wypchnąć na ulicę kogoś z takim życiorysem, umiejętnościami i znajomościami, trudno upierać się przy stereotypie bezdomności, jako losie poniekąd samodzielnie „wypracowanym”, głównej przyczyny upatrując w zgubnym nałogu. A taki stereotyp osoby w kryzysie bezdomności ciągle pokutuje.

Z danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wynika, że w Polsce najczęstszą przyczyną bezdomności są konflikty rodzinne (32,2% badanych wskazało), na drugim miejscu znalazło się uzależnienie (28%), na trzecim – eksmisja (26,3%). Inne często wskazywane przyczyny to rozpad związku, zadłużenie, zły stan zdrowia czy niepełnosprawność (w tym intelektualna), a także bezrobocie. Wiele osób nie miało domu po opuszczeniu zakładu karnego, śmierci czy odejściu opiekuna lub utraciło go ze względu na przemoc. Rzadziej bezdomność była efektem niepowodzenia w poszukiwaniu pracy poza miejscem zamieszkania.

Kilkanaście lat temu brytyjska organizacja DePaul wspierająca osoby w kryzysie bezdomności wypuściła bardzo atrakcyjną grę na iPhona pod nazwą iHobo („hobo” jest w języku angielskim jednym z potocznych określeń na osobę bezdomną), wzorowaną na popularnej w moim pokoleniu zabawce Tamagotchi (tu wyjaśnienie dla młodszego pokolenia – Tamagotchi było interaktywną grą polegającą na dokarmianiu „uwięzionego” w czymś w rodzaju breloczka zwierzątku, zwierzątko co kilka godzin sygnalizowało głód i trzeba je było „nakarmić” kliknięciem, żeby nie umarło z głodu).

W aplikacji iHobo zamiast zwierzątka „mieszkał” bezdomny, który co jakiś czas sygnalizował swoje bardzo przyziemne potrzeby – był głodny, było mu zimno, nie miał gdzie spać – które trzeba było jednym kliknięciem zaspokoić. Organizacja, która wymyśliła iHobo miała problem z przyciągnięciem młodych wolontariuszy i chciała w ten innowacyjny sposób dotrzeć do młodzieży. I to się udało. Ponad pół miliona użytkowników iPhona „zaopiekowało się” swoim bezdomnym, przy okazji utrwalając w sobie stereotyp osoby bezdomnej jako kogoś, kogo wystarczy nakarmić, ubrać i przenocować, żeby ustrzec go przed śmiercią z przedawkowania narkotyków – bo takie zagrożenie czyhało na mieszkającego w telefonie młodego bezdomnego człowieka. Innowacja w założeniu edukacyjno-fundraisingowa okazała się wielkim sukcesem marketingowym, ale przy okazji utrwalała najbardziej szkodliwe stereotypy na temat bezdomności i oprócz zachwytów nad kreatywnością i skutecznością twórców spotkała się z falą krytyki ze strony innych organizacji wspierających osoby w kryzysie bezdomności.

Alkohol często towarzyszy bezdomności, czasami jako jego przyczyna, czasami jako jego skutek. Trudno zatem uciec od tego problemu, ale organizacje wspierające osoby w kryzysie bezdomności mają bardzo różne podejścia do wspierania osób uzależnionych od alkoholu, czy po prostu spożywających je w nadmiarze. Standardem w wielu organizacjach prowadzących schroniska czy noclegownie jest wymóg całkowitej abstynencji dla korzystających, wynika on bowiem z Ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którą w noclegowni, schronisku dla osób bezdomnych oraz schronisku dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi nie mogą przebywać osoby będące pod wpływem alkoholu lub pod wpływem substancji psychoaktywnych. Jeśli więc organizacja pozarządowa chce prowadzić placówkę finansowaną ze środków publicznych i zorganizowaną zgodnie z ustawą, musi postawić przed swoimi beneficjentami wymogi, którym ci często nie są w stanie sprostać jako osoby pozostające w czynnym uzależnieniu.

Skrajnie odmienne podejście mają organizacje działające w oparciu o metodę „housing first” (najpierw mieszkanie), w której zapewnienie osobie dachu nad głową nie jest kolejnym etapem pracy z nią, ale etapem wstępnym. Tak opisuje to Julia Wygnańska, zajmująca się promowaniem tej metody:

Zderzenie tych dwóch podejść było dla mnie, osoby bez wyraźnego zdania na ten temat, fascynujące. Mogę tylko żałować, że takie dyskusje toczą się w małych grupach bezpośrednio zaangażowanych, gdy dotyczą samej filozofii wspierania w rozwiązywaniu problemów społecznych.

Bezdomność ma twarz mężczyzny – to nie stereotyp, to fakty. Według przytaczanego wcześniej badania, spośród ok. 30 tysięcy osób w kryzysie bezdomności, kobiety stanowią jedynie 5 tysięcy, na każdą kobietę w kryzysie bezdomności przypada więc aż 5 mężczyzn, co siłą rzeczy powoduje, że bezdomność kobieca jest trudniejsza, a na pewno inna. Kobiet jest mniej, są słabsze, częściej padają ofiarami przemocy, w tym przemocy seksualnej, a jeśli zmagają się z uzależnieniem są oceniane dużo surowiej niż mężczyźni. Oferowane osobom w kryzysie bezdomności wsparcie nie zawsze też uwzględnia specyfikę kobiecej bezdomności.

– mówi o specyfice kobiecej bezdomności Małgorzata Skała ze Stowarzyszenia Ziarno Dobra. Małgorzata jest innowatorką społeczną, która w inkubatorze Włącznik Innowacji Społecznych zrealizowała własny pomysł na „Niezbędnik menstruacyjny” dotykający bardzo podstawowego dla każdej kobiety – i będącego szczególnym wyzwaniem dla kobiety w kryzysie bezdomności – problemu, jakim jest higiena osobista w czasie menstruacji. „Niezbędnik menstruacyjny” to woreczek zawierający środki higieny osobistej, z którymi Małgorzata odwiedzała kobiety w ich miejscach przebywania, często kobiety, które nigdy nie opuszczały zamieszkanych przez siebie pustostanów czy działek.

Więcej o bezdomności kobiet z perspektywy osób zaangażowanych znajdziecie na tej stronie.

– mówi Maciej Białka z Fundacji Dobro Się Niesie, która osobom w kryzysie bezdomności mieszkania – oraz kompleksowe wsparcie w wychodzeniu na prostą – zapewnia, ale robi to trochę poza systemem, samodzielnie pozyskując finansowanie prowadzonych przez siebie Domów Świętego Łazarza bez wsparcia środków publicznych. Co ciekawe i nieczęste, domy są utrzymywane przez ich mieszkańców, ze środków, które po wyjściu na prostą sami zarabiają. Taki model sprawia, że odzyskują swoją godność i sprawczość, a wspierająca ich organizacja nie musi być uzależniona od środków publicznych.

W Poznaniu fundacja prowadzi dwa Domy Świętego Łazarza – w każdym jest 9 miejsc. Osób potrzebujących jest jednak więcej. Domy przyjmują wyłącznie mężczyzn, a warunkiem przyjęcia jest abstynencja od alkoholu, nie tylko w trakcie samego przebywania w domu. Osoby uzależnione muszą najpierw przejść terapię uzależnień, co nawet dla bardzo zdeterminowanych osób jest dużym wyzwaniem – także logistycznym. Żeby rozpocząć terapię, muszą przejść przez oddział detoksykacyjny, po którym zazwyczaj odczekują aż znajdzie się miejsce. A ostatecznie, nawet po sukcesie terapii, może nie być miejsca w domu i wtedy znowu staje przed wyborem – schronisko czy ulica. W obu przypadkach trudno utrzymać abstynencję. Dla szczęściarzy, którym udało się dostać miejsce w Domu Łazarza nie jest to wcale koniec drogi, a jej prawdziwy początek, nie są to bowiem schroniska a miejsca rozpoczynania na nowo. I utrzymywania domu z własnej pracy.

Osoby w kryzysie bezdomności z oczywistych względów są szczególnie narażone na choroby – brak odpowiedniej profilaktyki, nieodpowiednie odżywianie się, ograniczony dostęp do świadczeń medycznych. Jak skutecznie wspierać osoby w kryzysie bezdomności potrzebujące pomocy medycznej? Jak finansować taką pomoc? Jak zadbać o ciągłość i kompleksowość takiej pomocy w przypadku osób często zmieniających miejsce pobytu i korzystających ze wsparcia różnych organizacji i instytucji pomocowych? Fundacja Akceptacja od kilku lat prowadzi program wsparcia przedmedycznego i profilaktyki zdrowotnej dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym osób w kryzysie bezdomności. Dysponuje dwiema karetkami z profesjonalnymi zespołem medycznym, miesięcznie ze wsparcia przedmedycznego korzysta ok. 200 osób. W ramach rozwijanej w Inkubatorze pomysłów innowacji społecznej „Baza danych medycznych osób w kryzysie bezdomności” specjaliści i specjalistki opracowali narzędzia wraz z instruktażem ich stosowania, dzięki którym można wewnątrz organizacji/instytucji niosących pomoc medyczną osobom w kryzysie bezdomności bezpośrednio w ich środowisku przebywania, stworzyć bazę danych medycznych beneficjentów tych organizacji.

Innowacje społeczne w obszarze bezdomności wydają mi się szczególnym wyzwaniem, choć obserwuję je wyłącznie z perspektywy osoby, która sama nie ma doświadczenia pracy w tym obszarze. Ogrom uprzedzeń i stereotypów, jakie trzeba pokonać – także w sobie – wydaje się dużo większy niż przy „wdzięczniejszych” tematach, gdzie łatwiej o poczucie, że się zmienia czyjś świat dużo mniej doraźnie niż „tylko” dzieląc się z nim jedzeniem lub dostarczając czystą i ciepłą odzież.

Fot. Freepik