Innowacje społeczne, które wzmacniają równość i włączenie migrantów

W ostatnich latach ważnym obszarem działań związanych z różnorodnością pozostaje dla nas integracja osób z doświadczeniem migracji i uchodźstwa. Coraz częściej mówimy o tworzeniu trwałych rozwiązań – różnego rodzaju usług, narzędzi, modeli współpracy i przestrzeni spotkania, które pozwalają osobom migrującym korzystać z praw, rozwijać kompetencje, współdecydować o lokalnej wspólnocie i być widzianymi nie przez pryzmat stereotypu, lecz własnej historii.

Etnoliga od lat pokazuje, że sport może łączyć skuteczniej niż niejeden program integracyjny. Etnoliga prowadzona przez Fundację dla Wolności wykorzystuje piłkę nożną jako narzędzie integracji społecznej. Na boisku spotykają się osoby z doświadczeniem migracji i uchodźstwa, kobiety i mężczyźni, osoby queer i cispłciowe, ludzie różnych narodowości, kultur i na różnym poziomie sportowych umiejętności. Grają, wspólnie ustalają zasady, organizują rozgrywki i budują społeczność opartą na współpracy i wzajemnym szacunku. Piłka jest punktem wyjścia do przełamywania stereotypów, budowania relacji i poczucia przynależności.

Integracja dzieci i młodzieży z doświadczeniem migracyjnym wymaga codziennej, uważnej pracy. Asystentura międzykulturowa rozwijana przez Polskie Forum Migracyjne odpowiada właśnie na tę potrzebę. To forma bezpośredniego wsparcia uczniów i uczennic z doświadczeniem migracyjnym w szkołach. Program powstał m.in. z inspiracji szwedzkim modelem integracji dzieci cudzoziemskich w edukacji.

Asystent lub asystentka międzykulturowa pomaga dziecku odnaleźć się w nowym systemie szkolnym, wspiera komunikację z nauczycielami i rodziną, tłumaczy nie tylko język, ale też normy, oczekiwania i nieoczywiste zasady funkcjonowania szkoły. Jest to rozwiązanie ważne również dla nauczycieli, którzy często mierzą się z wyzwaniami wielokulturowej klasy bez wystarczającego przygotowania i narzędzi.

W środowisku akademickim sprawdzi się innowacja Uniwersytet między kulturami. Jej celem jest wsparcie nauczycieli akademickich pracujących w międzynarodowym środowisku studenckim. Innowacja odpowiada na problem braku odpowiednich kompetencji w prowadzeniu zajęć z osobami z różnych kultur i uwzględnia potrzeby studentów zagranicznych w procesie edukacji. W ramach rozwiązania powstał pakiet materiałów: kurs e-learningowy w formie gry internetowej, poradnik metodyczny oraz scenariusze zajęć.

To przykład ważnej zmiany myślenia – odpowiedzialność za integrację nie spoczywa wyłącznie na osobie przyjeżdżającej. Instytucja także musi się uczyć –  języka włączającej komunikacji, metod pracy z różnorodną grupą i reagowania na dyskryminację.

Równość oznacza również wpływ. Dlatego szczególnie istotnym przykładem jest Rada Imigrantów i Imigrantek w Gdańsku. To rozwiązanie pokazuje, że osoby z doświadczeniem migracji powinny być nie tylko odbiorcami polityki integracyjnej, ale także jej współtwórcami. Według opisu inicjatywy, obecna kadencja Rady trwa do końca 2025 roku, a zainteresowanie udziałem przewyższa liczbę dostępnych miejsc, co pokazuje rosnącą gotowość migrantów do współkształtowania przyszłości miasta.

Gdańsk od lat rozwija podejście systemowe do integracji. Już w 2015 roku powstał tam pierwszy w Polsce międzysektorowy i interdyscyplinarny zespół pracujący nad Modelem Integracji Imigrantów i Imigrantek. Rada migrantów wpisuje się w tę logikę: tworzy kanał dialogu między mieszkańcami z doświadczeniem migracji a samorządem. W praktyce oznacza to lepsze rozpoznawanie potrzeb, szybsze wychwytywanie barier i bardziej demokratyczne projektowanie usług publicznych.

Osoby migrujące często mierzą się równocześnie z wieloma wyzwaniami: legalizacją pobytu, pracą, mieszkaniem, szkołą dla dzieci, zdrowiem psychicznym, barierą językową i nieznajomością instytucji. Dlatego tak ważne są rozwiązania kompleksowe, takie jak Centrum Pomocy Cudzoziemcom Fundacji Ocalenie w Warszawie.

Centrum jest punktem wsparcia dla osób migrujących i uchodźczych, pomagającym odnaleźć się w polskiej rzeczywistości. Warszawskie Centrum od 2004 roku udziela bezpłatnej pomocy cudzoziemcom, obejmującej m.in. wsparcie w sprawach bieżących, kontaktach z urzędami i szkołami, pomoc prawną, psychologiczną oraz doradztwo zawodowe.

Taki model jest ważny, bo integracja rzadko przebiega „sektorowo”. Problem prawny może blokować podjęcie pracy, brak pracy może utrudniać wynajem mieszkania, a stres związany z niestabilnością może wpływać na funkcjonowanie całej rodziny. Centrum nie rozwiązuje wszystkich problemów systemu, ale daje osobie migrującej punkt oparcia.

Włączenie społeczne nie jest możliwe bez dostępu do praw. Tymczasem procedury administracyjne i sądowe w Polsce bywają trudne nawet dla osób biegle mówiących po polsku. Innowacja IMIG – wsparcie prawne online dla migrantów i migrantek odpowiada na tę barierę poprzez narzędzie cyfrowe –  generator podstawowych pism przydatnych w procedurach administracyjnych i sądowych.

Jak opisują twórcy innowacji, osoby cudzoziemskie przez pierwsze lata pobytu w Polsce uczestniczą w wielu procedurach dotyczących legalizacji pobytu oraz dostępu do świadczeń i usług, a bezpłatne wsparcie prawne jest ograniczone i skoncentrowane głównie w dużych miastach. IMIG pozwala użytkownikowi przejść ścieżkę decyzyjną, wpisać informacje o swojej sytuacji i otrzymać spersonalizowane pismo w języku polskim, gotowe do złożenia w urzędzie lub sądzie.

To przykład innowacji, która zwiększa sprawczość. Nie zastępuje prawnika w każdej sytuacji, ale może odciążyć system pomocy i dać osobom migrującym szybki dostęp do podstawowego narzędzia działania.

Integracja nie dotyczy wyłącznie nowych mieszkańców. Może równocześnie odpowiadać na potrzeby różnych grup, które z pozoru niewiele łączy. Tak działa innowacja Poznajmy się: opiekunki z Ukrainy i osoby 60+ z Polski.

Projekt odpowiada na kilka problemów jednocześnie – bariery językowe i adaptacyjne osób z Ukrainy, wykluczenie społeczne seniorów oraz potrzebę wzmacniania kompetencji w opiece nad osobami starszymi. W ramach innowacji powstał podręcznik, scenariusze spotkań i warsztatów, a samo rozwiązanie zakłada cykl zajęć integracyjnych między polskimi seniorami a migrantkami z Ukrainy pracującymi jako opiekunki osób starszych.

Wartość tej innowacji polega na wzajemności. Opiekunki z Ukrainy nie są tu jedynie „pracownicami opieki”, a seniorzy nie są wyłącznie „beneficjentami”. Obie grupy mogą się poznawać, uczyć od siebie, rozwijać kompetencje społeczne i cyfrowe, a także budować relacje, które zmniejszają samotność i stereotypy. Rezultaty testowania wskazywały m.in. na rozwój kompetencji społecznych, większą swobodę komunikacji międzykulturowej, lepszą integrację z lokalną społecznością i zwiększenie wiedzy dotyczącej opieki nad seniorem.

Nie każda innowacja musi przyjmować formę usługi publicznej czy aplikacji. Czasem narzędziem zmiany jest opowieść. Zin współtworzony przez osoby przebywające w ośrodku dla cudzoziemców to cykliczna publikacja zawierająca m.in. świadectwa i historie osób uchodźczych.

Innowacja odpowiada na lęk i wrogie postawy wobec osób z innych krajów, brak rzetelnej wiedzy oraz ograniczony kontakt lokalnej społeczności z osobami przebywającymi w ośrodkach. Składa się z warsztatów, opracowania wpisów do zina oraz spotkań autorskich. Publikacja ma formę pierwszoosobowych świadectw, a uczestnikom zapewniany jest także warsztat psychologiczny poświęcony samorozwojowi i wzmocnieniu.

Prawo do własnego głosu to bardzo ważny wymiar integracji. Osoby uchodźcze często są opisywane przez innych – media, urzędy, organizacje pomocowe. Zin odwraca tę perspektywę. Pozwala mówić we własnym imieniu, budować mosty z lokalną społecznością i zmniejszać dystans wynikający z braku osobistego kontaktu.

Zobacz zina.

Przedstawione przykłady pochodzą z różnych dziedzin, ale łączy je kilka wspólnych zasad.

Po pierwsze, integracja jest relacją, a nie jednostronnym dostosowywaniem się. Migranci nie mają po prostu „dopasować się” do gotowego systemu. Również szkoły, uczelnie, urzędy, organizacje, sąsiedztwa i lokalne wspólnoty muszą rozwijać kompetencje międzykulturowe.

Po drugie, skuteczne działania są praktyczne i możliwe do powielania. Innowacje powinny mieć praktyczny charakter, odpowiadać na ważny cel społeczny, być trwałe, efektywne i możliwe do powtórzenia w innym miejscu. Dlatego bardzo istotne są poradniki, scenariusze, modele organizacyjne, generatory pism czy programy, które mogą być wdrażane przez różne instytucje.

Po trzecie, potrzebna jest współpraca wielu aktorów. Organizacje społeczne często reagują najszybciej i najbardziej elastycznie, ale instytucje publiczne mają zasoby do długofalowej koordynacji. Dobre efekty integracyjne przynosi współpraca, koordynacja oraz wymiana wiedzy i doświadczeń między różnymi podmiotami.

Po czwarte, równość wymaga sprawczości. Włączenie społeczne nie kończy się na dostępie do usługi. Oznacza możliwość decydowania, mówienia własnym głosem i korzystania z praw.

Europejski Miesiąc Różnorodności jest dobrą okazją, by przypomnieć, że różnorodność nie dzieje się sama. Potrzebuje miejsc spotkania i instytucji gotowych słuchać. Potrzebuje także innowacji społecznych, czyli konkretnych odpowiedzi na istniejące problemy.

Społeczeństwo włączające to takie, w którym osoba przyjeżdżająca z innego kraju nie musi najpierw udowadniać, że zasługuje na miejsce. To społeczeństwo, które potrafi stworzyć warunki, by każdy mógł to miejsce współtworzyć.

Fot. Freepik