„a w sercu ciągle maj”, czyli innowacje społeczne dla seniorów: aktywność, wsparcie, integracja

Badania przeprowadzone w 2025 roku przez CBOS (Seniorzy 2.0, grudzień 2025) pokazują, że seniorzy są grupą bardzo zróżnicowaną: jedni cenią sobie spokojne spędzanie czasu w domu, inni aktywnie uczestniczą w kursach, kulturze i życiu społecznym. Wciąż chętnie oglądają telewizję (97%), spotykają się z przyjaciółmi w domu (90%) lub poza nim (86%), słuchają muzyki (87%) i czytają książki czy prasę (82%), często wychodzą na spacery i piesze wycieczki (82%), uczestniczą w praktykach religijnych (80%) oraz poświęcają się hobby (73%) czy uprawiają ogród (73%).

Warto zwrócić uwagę, że w ciągu ostatniej dekady zaszły istotne zmiany w stylu życia osób 60+. Coraz więcej z nich korzysta z komputera i Internetu: odsetek użytkowników wzrósł z 30% w 2016 roku do 66% obecnie. Częściej podróżują zarówno po Polsce (wzrost z 45% do 65%), jak i po Europie czy świecie (z 23% do 43%). Również ich uczestnictwo w kulturze rośnie: coraz częściej chodzą do kina (z 27% do 46%), do teatru, opery, na koncerty (z 23% do 42%) oraz do muzeów, galerii czy na wystawy (z 25% do 40%).

Seniorzy coraz chętniej rozwijają swoje zainteresowania i pasje – udział w hobby wzrósł z 56% do 73%, częściej uczestniczą w kursach i warsztatach (z 7% do 17%), a także uprawiają sport (z 43% do 54%). Coraz więcej osób starszych angażuje się też społecznie, pomagając innym lub działając na rzecz lokalnej społeczności (wzrost z 19% do 32%).

Autorzy opracowania wyróżnili wśród seniorów trzy główne grupy, jeśli chodzi o podejście do życia, poziom aktywności i sposób spędzania czasu. Największą część stanowią seniorzy „wszechstronnie aktywni”, stanowiący  48% osób w wieku 60+.  Są to osoby, które częściej niż inni spotykają się ze znajomymi (niemal wszyscy zarówno w domu, jak i poza nim), rozwijają hobby (94%), korzystają z Internetu (94%), chodzą na spacery (96%), podróżują po kraju (96%), a wielu z nich uczestniczy też w kulturze, kursach czy działaniach społecznych. To grupa zwykle młodsza (60-64 lata), lepiej wykształcona, częściej mieszkająca w miastach i lepiej oceniająca swój stan zdrowia.

Drugą grupę tworzą seniorzy „aktywni w sferze prywatnej” – to około 34% badanych. Są nieco starsi (średnia wieku to 71 lat) i bardziej tradycyjni niż z seniorzy z grupy pierwszej: ich aktywność koncentruje się wokół domu, rodziny i najbliższego otoczenia, częściej uczestniczą w praktykach religijnych. Często opiekują się wnukami (65%), pomagają rodzinie i regularnie spotykają się ze znajomymi, uprawiają działkę lub ogród, ale rzadziej korzystają z oferty kulturalnej, edukacyjnej czy cyfrowej.

Najmniejszą, ale szczególnie wrażliwą grupą są seniorzy określeni jako „wycofani”, stanowiący 18% badanych. W ich codzienności dominuje oglądanie telewizji (95%), a większość innych aktywności, od spotkań towarzyskich po korzystanie z Internetu czy udział w kulturze, pojawia się sporadycznie lub wcale. To zazwyczaj osoby najstarsze (średnia wieku to 76 lat), częściej samotne, gorzej oceniające swoje zdrowie i wymagające wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.

To zróżnicowanie sprawia, że innowacje społeczne skierowane do seniorów powinny być elastyczne, uwzględniać różne poziomy samodzielności i zainteresowań, a także wspierać zarówno rozwój kompetencji, jak i integrację społeczną.

Na szczęście, powstaje coraz więcej innowacji społecznych, których celem jest poprawa jakości życia osób starszych i wzmacnianie ich samodzielności. Obejmują one zarówno działania z zakresu usług społecznych i zdrowotnych, jak i inicjatywy edukacyjne czy międzypokoleniowe. Szczególne znaczenie mają rozwiązania wspierające aktywność seniorów oraz ich udział w życiu społecznym i cyfrowym. Innowacje te pomagają przeciwdziałać izolacji społecznej i wykluczeniu, z którym część osób starszych nadal się boryka. Coraz częściej uwzględniają one także potencjał i doświadczenie seniorów jako aktywnych współtwórców zmian. Innowacje społeczne pokazują, że starzenie się społeczeństwa może być impulsem do rozwoju nowych, bardziej włączających form wsparcia.

Poznajcie zatem kilka innowacji społecznych powstałych z myślą o seniorach – tych bardziej i tych mniej aktywnych.

Choć seniorzy samodzielni często radzą sobie w codziennym życiu, wielu z nich szuka okazji do dalszego rozwoju, dzielenia się doświadczeniem i angażowania się w społeczne inicjatywy. W tej grupie innowacje społeczne koncentrują się na edukacji, mentoringu oraz współpracy międzypokoleniowej. Dzięki nim seniorzy mogą nie tylko rozwijać swoje umiejętności, ale też czerpać satysfakcję z przekazywania wiedzy i doświadczenia młodszym pokoleniom.

Innowacja Senior+ to cykl warsztatów ukierunkowanych na rozwijanie kompetencji technologicznych osób w wieku 50+, których celem jest przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu wśród seniorów. Dzięki formule nauki poprzez zabawę poznają podstawy obsługi komputera, systemu operacyjnego oraz programowania. Programy Senior+ tworzą przestrzeń do rozwijania pasji i spędzania czasu w grupie rówieśniczej.

Doradztwo edukacyjne dla seniorów to innowacja umożliwiająca rozpoznanie indywidualnych potrzeb edukacyjnych seniorów i dopasowanie do nich kursów, szkoleń czy warsztatów. Dzięki niemu seniorzy mogą rozwijać swoje umiejętności cyfrowe, językowe czy artystyczne.

Dla młodszych babć i dziadków zaprojektowano innowację równoWAŻNI, która polega na współpracy między instytucjami pieczy zastępczej a podmiotami rynkowymi, w ramach której wychowankowie pieczy zastępczej współpracują z osobami 50+ w roli mentorów przy realizacji mikroprojektów zawodowych. Starsi pracownicy rozwijają swoje kompetencje i pozostają aktywni zawodowo, a młodzi zdobywają doświadczenie i referencje, przydatne przy poszukiwaniu pracy.

W ramach innowacji Rezydenci historii, osoby po sześćdziesiątce mogą stać się przewodnikami turystycznymi, oprowadzającymi po dobrze sobie znanych miejscach – tych, w których dorastali, z którymi byli związani zawodowo albo do których mają sentyment. Jest to jednocześnie okazja do spotkań z innymi ludźmi, turystami, innymi mieszkańcami, podzielenia się swoją wiedzą, ciekawostkami i wspomnieniami związanymi z odwiedzanym miejscem. Celem innowacji jest aktywizacja seniorów, przeciwdziałanie poczuciu alienacji i samotności.

Wiele innowacji społecznych dostrzega znaczenie wzmacniania więzi międzypokoleniowej oraz wzajemnego uczenia się młodszych i starszych.

Istotą innowacji Caffe Aktywni, kawiarni społecznej działającej w Gdańsku w dzielnicy Siedlce przez Fundację Świat Wrażliwy,  jest wymiana wiedzy i doświadczeń między seniorami pełniącymi rolę mentorów a młodzieżą z niepełnosprawnością intelektualną. Seniorzy dzielą się swoim doświadczeniem, wspierając młodych ludzi w nauce zawodu, budowaniu samodzielności, odpowiedzialności i pewności siebie. Innowacja sprzyja również integracji lokalnej społeczności i zachęca inne osoby starsze do aktywności poza domem.

Z kolei innowacja Fakultet: Wiedza Pokoleń to metoda łącząca elementy edukacyjne i grywalizacyjne z ćwiczeniami i wsparciem ze strony młodzieży szkolnej. Takie podejście umożliwia osobom starszym, w tym mającym ograniczenia percepcyjne, naukę korzystania z technologii cyfrowych. Istotą innowacji są międzypokoleniowe spotkania, podczas których osoby starsze i młode wspólnie pracują nad wybranymi zagadnieniami.

Seniorzy, którzy mają ograniczoną mobilność lub potrzebują wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, często borykają się z samotnością i wykluczeniem społecznym. W ich przypadku innowacje koncentrują się na bezpośrednim wsparciu w miejscu zamieszkania, integracji z lokalną społecznością i uczestnictwie w życiu kulturalnym oraz edukacyjnym.

Innowacja Animator więzi powstała z myślą o seniorach przebywających w placówkach opiekuńczych, takich jak domy pomocy społecznej czy zakłady opiekuńczo-lecznicze. Polega na wprowadzeniu do tych miejsc osób (animatorów), które poprzez rozmowę, uważne słuchanie i indywidualne podejście wspierają mieszkańców w codziennym życiu. Animatorzy pomagają seniorom radzić sobie z trudnościami, wzmacniają ich poczucie sprawczości i przeciwdziałają samotności, często nawiązując do dawnych pasji i zainteresowań. Jednocześnie stanowią realne wsparcie dla personelu – odciążają go w relacyjnej pracy z pensjonariuszami i jako „oczy z zewnątrz” szybciej dostrzegają sygnały wymagające uwagi.

Wielu seniorów, szczególnie mieszkających na terenach wiejskich i oddalonych od miast, stopniowo wycofuje się z aktywnego życia, zmagając się z samotnością i trudnościami w codziennym funkcjonowaniu. Ograniczony dostęp do usług dodatkowo pogłębia ich izolację.

Na to wyzwanie odpowiada innowacja Mobilne centrum pomocy dla osób starszych, która oferuje mobilne, indywidualnie dopasowane wsparcie, realizowane bezpośrednio w domu seniora. Obejmuje coaching senioralny oraz pomoc specjalistów – m.in. w sprawach prawnych, finansowych i zdrowotnych – dzięki czemu seniorzy zyskują realne wsparcie i większe poczucie sprawczości.

Inną formą przeciwdziałania wykluczeniu seniorów, mających ograniczone możliwości wychodzenia z domu i uczestniczenia w życiu towarzyskim czy kulturalnym, jest innowacja Aplikobus. Jest to forma bezpośredniego wsparcia seniorów w ich miejscu zamieszkania. Polega na organizowaniu spotkań, na podwórkach lub w sąsiedzkiej przestrzeni, odwołujących się do pasji i zainteresowań uczestników, którzy mogą dzielić się swoim doświadczeniem i wiedzą. Dzięki zaangażowaniu sąsiedzkiego aktywisty i wolontariuszy powstają małe, lokalne społeczności sprzyjające integracji. Ważnym elementem projektu jest mobilny bus, służący do przewozu sprzętu oraz promocji inicjatywy.

Z kolei innowacja Recepta na życie odpowiada na problem braku dostępu do informacji na temat oferty społeczno-kulturalnej dla seniorów. Opiera się na współpracy lokalnych instytucji pomocy społecznej, ochrony zdrowia, edukacji, kultury i sportu, a kluczową rolę odgrywają pracownicy ochrony zdrowia, którzy przekazują seniorom informacje seniorów o dostępnych wydarzeniach kulturalnych, sportowych i społecznych i zachęcają ich do aktywności. Tzw. recepta społeczna zawiera propozycje zajęć dopasowane do możliwości stanu zdrowia seniorów, dzięki czemu mogą bezpiecznie i świadomie uczestniczyć w życiu społecznym.

Te projekty pokazują, że wsparcie seniorów zależnych nie musi ograniczać się do pomocy w codziennych czynnościach. Dzięki innowacjom społecznym mogą oni aktywnie uczestniczyć w życiu społeczności, rozwijać swoje zainteresowania i czerpać radość z kontaktu z innymi ludźmi.

Seniorzy to coraz bardziej aktywna i zróżnicowana grupa społeczna: są w niej osoby samodzielne, rozwijające swoje pasje i kompetencje, są też osoby zależne, które potrzebują wsparcia w codziennym życiu. Innowacje społeczne, takie jak Senior+, Caffe Aktywni, Animator więzi czy Recepta na życie, pokazują, jak można łączyć edukację, integrację międzypokoleniową i aktywność społeczną, aby poprawić jakość życia seniorów. Dzięki nim osoby starsze mogą uczyć się, uczyć innych, angażować w życie lokalnej społeczności, rozwijać zainteresowania czy budować więzi z młodszymi pokoleniami. Starzenie się w XXI wieku nie musi oznacza wycofania się, ale może być początkiem nowego etapu, pełnego aktywności, nauki i inspirujących kontaktów.

Ilustracje: Freepik

Dane: CBOS, Seniorzy 2.0, grudzień 2025, komunikat z badań (połączone dane z dwóch badań: „Aktualne problemy i wydarzenia” (423) oraz „Aktualne problemy i wydarzenia” (424). Oba badania przeprowadzono w ramach procedury mixed-mode na reprezentatywnych imiennych próbach pełnoletnich mieszkańców Polski, wylosowanych z rejestru PESEL. We wszystkich trzech przypadkach ankieta miała taki sam zestaw pytań oraz strukturę. Badanie „Aktualne problemy i wydarzenia” (423) zrealizowano w dniach od 3 do 13 lipca 2025 roku na próbie liczącej 970 osób (w tym: 65,5% metodą CAPI, 19,7% – CATI i 14,8% – CAWI); badanie „Aktualne problemy i wydarzenia” (424) zrealizowano w dniach od 21 sierpnia do 1 września 2025 roku na próbie liczącej 917 osób (w tym: 64,6% metodą CAPI, 18,8% – CATI i 16,7% – CAWI). W sumie badaniem objęto 744 osoby w wieku 60+).