Mniej samotności, więcej relacji – innowacje, które łączą ludzi

Światowa Organizacja Zdrowia w 2023 roku uznała samotność za globalne zagrożenie dla dobrostanu ludzi XXI wieku, stawiając problem izolacji na równi z chorobami cywilizacyjnymi. Choć żyjemy w epoce gęstej sieci połączeń, neurobiolodzy alarmują: mózg osoby osamotnionej funkcjonuje inaczej, pozostając w stanie permanentnej czujności i stresu. To zjawisko, które mimo braku formalnego statusu jednostki chorobowej, niszczy system odpornościowy i zwiększa ryzyko depresji o ponad 40%.

W Polsce skala tego problemu przybiera alarmujące rozmiary, co potwierdzają najnowsze analizy społeczne. Według danych Instytutu Pokolenia z 2022 roku, poczucie osamotnienia deklaruje już 53% dorosłych Polaków, a co trzeci z nas nie ma nikogo, do kogo mógłby zwrócić się o pomoc w trudnej sytuacji. Badania naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu idą jeszcze dalej, wskazując, że subiektywne poczucie izolacji może dotyczyć nawet 68% populacji. Wbrew stereotypowemu myśleniu, współczesna samotność wcale nie ma wyłącznie twarzy seniora. Najmocniej uderza w młodych mężczyzn – w grupie do 24. roku życia aż 55% z nich doświadcza wysokiego poziomu osamotnienia, często czują się „samotni w tłumie”, mimo obecności w strukturach zawodowych czy rodzinnych.

Równolegle, proces spłycania relacji zaczyna się coraz wcześniej, przenosząc się do sfery cyfrowej. Raport NASK „Nastolatki” kreśli obraz pokolenia, które w sieci spędza średnio ponad 5 godzin dziennie, co jednak nie przekłada się na poczucie bycia częścią wspólnoty. Aż co trzeci nastolatek doświadcza przemocy online, o której najczęściej milczy, nie znajdując oparcia u dorosłych. Ta rozbieżność między deklarowaną przez rodziców kontrolą a rzeczywistym poczuciem bezpieczeństwa dzieci pokazuje, że dotychczasowe modele budowania więzi w świecie zdominowanym przez algorytmy wymagają rewizji.

Mimo tych statystyk, współczesna nauka i innowacje społeczne dają nam narzędzia do zmiany. Skoro samotność jest problemem jakości, a nie ilości relacji, rozwiązanie leży w projektowaniu przestrzeni dla autentycznej bliskości. Przykłady z całego świata, jak brytyjskie Ministerstwo Samotności, oraz rozwijane w Polsce programy aktywizujące i nowoczesne telefony wsparcia, udowadniają, że systemowa walka z izolacją jest możliwa. 

Dialogi pokoleń to cykl spotkań i warsztatów opartych na rozmowie i wspólnych doświadczeniach, który łączy osoby w różnym wieku. Celem jest przełamywanie barier i stereotypów, zwiększanie zrozumienia między pokoleniami i tworzenie przestrzeni do autentycznego dialogu – co zmniejsza poczucie izolacji i marginalizacji szczególnie osób starszych. Program dostarcza narzędzi do prowadzenia rozmów, które wzmacniają lokalne wspólnoty i umożliwiają budowanie relacji.

O tym, jak powstały Dialogi Pokoleń przeczytasz w wywiadzie z Natalią Kertyczak.

I Ty masz prawo być sobą to cykl autorskich warsztatów dla opiekunów i opiekunek osób w spektrum autyzmu, którzy często żyją w poczuciu samotności, zmęczenia i braku wsparcia społecznego. Warsztaty działają w oparciu o metodę 4-O (otwieranie, ogarnianie, odpoczywanie, odkrywanie) i pomagają uczestnikom odbudować poczucie własnej wartości, znaleźć czas dla siebie oraz stworzyć sieci wzajemnej pomocy. Dzięki temu opiekunowie nie tylko uczą się lepiej dbać o bliskich, ale też nawiązywać relacje z osobami podobnymi do siebie – zmniejszając izolację i budując społeczność wsparcia.

Wzajemnia to odpowiedź na wyzwania związane z izolacją i brakiem przestrzeni do spotkań ludzi dotkniętych różnymi formami wykluczenia społecznego. Jej sednem jest model współpracy instytucji kultury (np. bibliotek) z lokalnymi grupami samopomocowymi i wzajemnego wsparcia – tworzenie miejsc, w których mogą się regularnie spotykać, dzielić doświadczeniami i wzmacniać swoją sieć relacji społecznych. Takie przestrzenie sprzyjają budowaniu więzi między ludźmi, którzy często z trudem odnajdują się w tradycyjnych formach aktywności kulturalnej czy społecznej, i oferują im realną alternatywę dla samotności i izolacji towarzyszącej kryzysom życiowym lub trudnym doświadczeniom.

Wzajemnia nie jest tylko fizyczną przestrzenią do spotkań, oferuje także wsparcie metodologiczne i narzędzia dla organizatorów. Placówki publiczne, takie jak biblioteki, mogą dzięki temu przyciągnąć nowe grupy odbiorców, podnieść kompetencje zespołu w obszarze animacji społecznej oraz stać się prawdziwymi centrami lokalnej współpracy i wsparcia. Rozwiązanie to może być wdrażane zarówno w małych miejscowościach, jak i w większych miastach, a jego formuła daje się dostosować do potrzeb różnych grup, m.in. osób w kryzysie, opiekunów, seniorów czy osób z doświadczeniem wykluczenia. W ten sposób Wzajemnia staje się praktycznym narzędziem przeciwdziałania samotności, wzmacniając lokalne więzi i tworząc bezpieczną przestrzeń do budowania relacji opartych na wzajemności i zaufaniu.

Pamięć ciała jest metodą pracy z osobami z demencją, która wykorzystuje ruch, dotyk i muzykę, by tworzyć pozawerbalne kontakty i odnajdywać język bliskości tam, gdzie słowa przestają wystarczać. Dzięki temu osoby z chorobami otępiennymi (w tym chorobą Alzheimera) mogą znów doświadczać relacji w grupie. Uczestnicząc w zajęciach warsztatowych odnajdują przestrzeń kontaktu i wsparcia. Tworzenie takich zajęć w społecznych miejscach minimalizuje izolację i wspiera budowanie więzi między uczestnikami.

Przeczytaj wywiad z autorkami innowacji.

Innowacja ZAwodowe ZAprzyjaźnianie ma na celu przeciwdziałanie samotności i wykluczeniu młodych kobiet z Zespołem Aspergera (ZA) poprzez wzmocnienie ich w życiu osobistym i zawodowym. Bariery związane z płcią i neuroróżnorodnością – późne diagnozy, brak adekwatnego wsparcia, niezrozumienie w środowisku pracy – przekładają się na niskie poczucie własnej wartości, lęk społeczny i trudności w podejmowaniu oraz utrzymaniu zatrudnienia.

Projekt wzmacnia sprawczość uczestniczek poprzez mentoring i wsparcie rówieśnicze – dziewczyny i młode kobiety w spektrum korzystają z doświadczenia kobiet, które z powodzeniem funkcjonują zawodowo. To nie tylko przygotowanie do wejścia na rynek pracy, ale także budowanie sieci relacji opartych na zrozumieniu i wspólnym doświadczeniu.

Innowacja realnie przeciwdziała samotności, która często towarzyszy kobietom w spektrum – izolacji wynikającej z odrzucenia, niezrozumienia i poczucia „bycia inną”. Tworząc bezpieczną wspólnotę wsparcia, projekt pomaga przełamać społeczne wykluczenie i pokazuje, że relacje mogą stać się fundamentem zawodowej i osobistej siły.

Bunja to przestrzeń tworzona z myślą o dzieciach i młodzieży doświadczających wykluczenia, kryzysów i trudności emocjonalnych. Projekt łączy elementy wsparcia psychologicznego, edukacji i twórczej aktywności, budując środowisko oparte na bezpieczeństwie i współdziałaniu. Zamiast izolacji – wspólne działanie. Zamiast stygmatyzacji – akceptacja. Bunja pokazuje, że przeciwdziałanie samotności zaczyna się od stworzenia miejsca, w którym młody człowiek może poczuć się ważny.

Lokalna Sieć Samopomocy buduje sieć wolontariuszy i osób z niepełnosprawnościami, które wzajemnie się wspierają w lokalnych społecznościach. Zamiast czekać na formalne wsparcie, uczestnicy pomagają sobie nawzajem, tworząc społeczny system oparty na samopomocy i relacjach. Dzięki temu osoby, które wcześniej mogły czuć się osamotnione lub pominięte, mają możliwość aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym – zarówno jako osoby potrzebujące, jak i dające wsparcie.

Synergia przeciw alienacji odpowiada na zjawisko społecznej alienacji poprzez budowanie lokalnych partnerstw i inicjatyw integrujących osoby zagrożone wykluczeniem. Działania opierają się na współpracy instytucji, organizacji i mieszkańców. Celem jest tworzenie trwałych relacji i wzajemnej odpowiedzialności w społeczności. Samotność przestaje być prywatnym problemem jednostki – staje się wspólnym wyzwaniem, na które odpowiada cała lokalna sieć.

Wrota Pamięci to narzędzie edukacyjne dla osób z chorobami neurodegeneracyjnymi i ich bliskich. Oferuje wiedzę, materiały i wsparcie, które pomagają zrozumieć proces choroby oraz radzić sobie z jej konsekwencjami. Dzięki temu zarówno osoby chore, jak i opiekunowie mogą poczuć się mniej zagubieni i bardziej osadzeni w sieci wsparcia. Innowacja zmniejsza samotność wynikającą z niezrozumienia i lęku.

Kumple bez uprzedzeń łączą dwie grupy szczególnie narażone na izolację: seniorów oraz osoby wychodzące z kryzysu bezdomności. 

Innowacja opiera się na przygotowanych scenariuszach szkoleń dla obu grup oraz regularnych, moderowanych spotkaniach. Na początku towarzyszy im wykwalifikowany moderator, który pomaga przełamać lęk i nieufność. Z czasem rozmowy stają się bardziej swobodne, a uczestnicy spotykają się również podczas wspólnych aktywności integracyjnych. Każda z grup ma dostęp do wsparcia psychologicznego, co pozwala bezpiecznie przepracować ewentualne trudności.

Innowacja wzmacnia lokalne wspólnoty, podnosi komfort życia uczestników i buduje atmosferę otwartości. Model może być wdrażany przez domy seniora, schroniska, organizacje pozarządowe czy samorządy – wszędzie tam, gdzie chce się przeciwdziałać samotności poprzez spotkanie i rozmowę.

Fot. Baza innowacji społecznych oraz Freepik